خلاف انتظار است مشاهده كنند ، از دين منحرف مىشوند ؛ از روحانيت برمىگردند ، نه از فرد . اى كاش از فرد برمىگشتند و به يك فرد بدبين مىشدند . ولى اگر از يك روحانى عملى ناشايست و بر خلاف نزاكت ببينند ، تجزيه و تحليل نمىكنند همچنان كه در ميان كسبه افراد نادرست و منحرف وجود دارد و در ميان اداريها اشخاص فاسد و زشتكار ديده مىشود ، ممكن است در ميان روحانيون نيز يك يا چند نفر ناصالح و منحرف باشد . لذا اگر بقالى خلاف كند ، مىگويند فلان بقال خلاف‌كار است . اگر يك عطار عمل زشتى مرتكب گردد ، گفته مىشود فلان عطار زشتكار است . ليكن اگر آخوندى عمل ناشايسته‌اى انجام دهد ، نمىگويند فلان آخوند منحرف است ، گفته مىشود آخوندها بدند ! وظايف اهل علم خيلى سنگين است ؛ مسئوليت علما بيش از ساير مردم مىباشد . اگر به « اصول » كافى « 2 » ، كتاب وسائل « 3 » ، به ابواب مربوط به وظايف علما مراجعه كنيد ، مىبينيد تكاليف سنگين و مسئوليتهاى خطيرى براى اهل علم بيان شده است . در روايت است كه وقتى جان به حلقوم مىرسد ، براى عالم ديگر جاى توبه نيست ، و در آن حال توبهء وى پذيرفته نمىشود ؛ زيرا خداوند از كسانى تا آخرين دقايق زندگى توبه مىپذيرد كه جاهل باشند . « 4 » و در روايت ديگر آمده است كه هفتاد گناه از

--> ( 2 ) « اصول » كافى ، « كتاب فضل العلم » ، ابواب : صفة العلماء ، بذل العلم ، النهى عن القول به غير علم ، استعمال العلم ، المستأكل بعلمه و المباهى به ، لزوم الحجة على العالم ، و « باب النوادر » . ( 3 ) وسائل الشيعة ، ج 18 صفحات 9 - 17 ، 98 - 129 ، « كتاب القضاء » ، « ابواب صفات القاضى » ، باب 4 ، 11 ، 12 . ( 4 ) عن جميل بن درّاج قال سمعت أبا عبد اللّه ، عليه السّلام ، يقول : إذا بلغت النّفس ههنا ( و أشار بيده إلى حلقه . ) لم يكن للعالم توبة . ثمّ قرأ : « إنَّما التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه لِلذَّينَ يَعْمَلوُنَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ . » ( جميل بن درّاج گويد از امام صادق ( ع ) شنيدم كه مىفرمود : هنگامى كه جان به اينجا رسد ( و با دست خود به گلويش اشاره فرمود ) براى عالم جاى توبه نمىماند . سپس حضرت اين آيه را تلاوت فرمود : « همانا توبه براى كسانى است كه از روى نادانى بدى مىكنند . » ) ( نساء - 17 ) « اصول » كافى ، ج 1 ، ص 59 ، « كتاب فضل العلم » ، « باب لزوم الحجة على العالم . . . » ، حديث 3 .